BRAHIMI: PAS 1974-S KADARE SHFAQ SHENJA DESIDENCE

Nga Dorjan
Shkruar ne 30 Pri 2012 ora 2:28pm

 

Kritiku tregon për marrëdhëniet me shkrimtarin e madh.

“Kristali i veprave të Kadaresë është ‘Kronikë në gur’, sepse është frazë dhe jetë”

Tani që është tërhequr nga jeta aktive, një nga kritikët më të njohur të letërsisë së realizmit socialist po merret me sistemimin e qindra faqeve studime e dokumente që ka ruajtur prej asaj kohe.

Pjesë e rëndësishme e letërsisë së kësaj periudhe është pa dyshim edhe shkrimtari i madh Ismail Kadare. Sipas Brahimit, regjimi i asaj kohe ishte shumë i kujdesshëm ndaj shkrimtarit, madje e mbronte atë. Kritiku tregon kush e mbronte Kadarenë, pse i duhej pushtetit dhe a ishte ai disident.

Keni pasur ndonjëherë ndonjë përplasje, ndërhyrje apo presione nga “mbrojtësit” e Kadaresë, që të mos e kritikonit?

Kritiku Razi Brahimi

Më kujtohet kur Kadare kishte shkruar tregimin “Përbindëshi” në vitin ’64. Nuk më pëlqeu fare, por nuk kam shkruar për të. Asokohe unë isha shef i letërsisë shqipe në shtëpinë botuese, ndërsa Fadil Paçrami, ministër i Kulturës. Ky i fundit më thërret një ditë qysh në orën 8:00 të mëngjesit dhe takimi zgjati deri në orën 12:00. E kishte porositur sekretaren të thoshte se nuk ishte në zyrë. Fadili pranonte debat, flisja hapur me të dhe shpesh nuk bija në të njëjtin mendim. Ndër të tjera erdhi fjala te “Përbindëshi”. I thashë që e ka shkruar në mënyrë ekstravagante. Nuk më pëlqeu përqasja që kishte bërë për vetëvrasjen e Naku Spirut, kali i Trojës e të tilla si këto. Pas bisedës që kishim bërë për teatrin, Kinostudion, Teatrin e Operës, për të gjitha sferat e kulturës dhe artit, duke diskutuar si mund të zgjidhnim kontradiktat brenda kolektivit, në orën 12:00 vjen Ismaili. U befasova. E pashë që ishte një takim i organizuar. Besoj se edhe ai duhet të jetë habitur. Fadili tha: “Kam këtu poetin më të mirë dhe kritikun më të mirë. Nuk e kuptoj çfarë keni me njëri-tjetrin”. Ishte si rrufe në qiell të pastër. Duke kapur thelbin e qëllimit të tij, i bëj një përmbledhje të gjithë marrëdhënies me Ismailin dhe ç’kisha bërë për të, duke i thënë se nuk e dija se ku i kishte mbetur qejfi. Ismaili nga ana e tij tha se nuk kishte ndonjë gjë. “Po për tregimin ‘Përbindëshi’?”, më pyet ai. Unë i thashë sërish vërejtjet e mia. Ismaili më dëgjoi dhe thotë: “Desha njëherë të provoja të shkruaja në një mënyrë surrealiste, por e pashë që s’është gjë dhe do heq dorë”. Më parë Fadili e kishte lëvduar, por aty për aty i thotë: “A nuk të kritikova tek kafe ‘Flora’?”. Atëherë Kadare më ka pëlqyer për burrërinë që ka treguar. “Jo, i thotë Ismaili, ti e pëlqeve”. Ky debat zgjati pak dhe u kthye në një situatë qesharake madje.
Ndër mbështetësit kryesorë të Kadaresë, ju përmendët edhe Ramiz Alinë, pse e thoni këtë?
Alia jo vetëm e ka mbrojtur, por edhe e ka dashur. Ramizi ka marrë anën e tij kundër Nexhmije Hoxhës në mbledhjen e Frontit Demokratik në vitin 1989. Kështu që nuk është mirë që ai e përflet miqësinë me Ramiz Alinë. Ky i fundit, me gjithë gjynahet e veta, ishte njeri shumë komunikues me të gjithë. Kur u diskutua “Pashallarët”, unë e njihja tekstin. Delegate në mbledhje ka qenë kunata ime, Lavdie Leka. Para se të shkonte në mbledhje, më takoi dhe më tregoi për të. I thashë se nuk doja ta lexoja, sepse nuk doja të ngatërrohesha. “Nëse ka për të kritikuar, kritikoje, por mundohu të mbash anën e Ismailit, sepse në atë mbledhje do të ketë shumë të tjerë që do të duan ta sulmojnë”, i thashë. “Po, më tha ajo. Të njëjtën porosi më dha dhe shoku Ramiz”. Në atë kohë qëlloi që Ismaili nuk kishte bërë muajin e punës prodhuese dhe e çojnë në një fermë të Fierit. Nuk ishte internim. Ai vajti të bënte punë prodhuese si të gjithë ne.
Përse e mbronin krerët e lartë komunistë Ismail Kadarenë, në një kohë që shkrimtarë e poetë që u bënin lavde kishin me shumicë…?
Imaili ka qenë i mbrojtur nga të gjitha anët. Nuk mbaj mend, qoftë edhe një rast të vetëm që të jetë lëvduar ndonjë vepër me lajle-lule për socializmin. Them se ata llogarisnin se të kishin një talent të fuqishëm nuk ishte gjë e vogël. Edhe nëse nuk do u shërbente për ndonjë gjë, do mbetej si meritë. Dhe në shkrimet e saj, Nexhmije Hoxha mburret, teksa thotë se ne e kemi dashur dhe përkrahur.
Ka pasur tendenca për ta pasur nën kontroll?
Pretendimi i tij se e kanë futur në parti për ta pasur nën kontroll, nuk është i vërtetë. Më kujtohet si sot, kur jam takuar me të edhe Dhimitër Xhuvanin, përpara një kishe të vogël që ndodhej ku është sot 15-katëshi. I kisha të dy redaktorë te  gazeta “Drita” dhe më kërkuan një mendim, pasi u kishin propozuar të bënin kërkesë për t’u futur në parti. Kërkesa u kishte ardhur nga Fadil Paçrami përmes Ibrahim Uruçit. Aso kohe mora një guxim prej të çmenduri. Dikush edhe mund të më kishte treguar, por ata nuk e bënë. U thashë: “Po më dëgjuat, mos hyni në parti (jo se isha kundër partisë). Po të mos më kishin futur që në moshën 17 vjeç (para ’48-s të rekrutonin në parti), nuk do të hyja. Të jesh anëtar në parti ka detyrime, që nuk përputhen me lirinë dhe kohën që kërkon krijimtaria letrare. Për mua ju përpiquni të jeni shkrimtarë të partishëm dhe t’i shërbeni partisë duke shkruar, se nuk durohet nga shkrimtari disiplina e rreptë e partisë”. Dhimitër Xhuvani ma dëgjoi fjalën, kurse Ismaili kërkoi të hynte.
Po nuk mund të mohohet se vepra e Kadaresë, shkruar nën diktaturë, ka një nëntekst të fortë kundër diktaturës së kohës, apo jo?
Një nga arsyet pse Ismail Kadare më konsideronte “armik” dhe që më duket se e kam shkelur në kallo është çështja e dykuptimësisë, që konstatojmë në shkrimet e tij. Për paradoks, këtë e pranon edhe Kadare, atëherë ç’faj kisha unë?! Po të ishte për të spekuluar, atëherë kishte shumë mundësi. Edhe sot më vijnë në mendje ç’mendoja aso kohe. Po të marrim “Nëpunësin e pallatit të ëndrrave”, rruga që përshkruan ai atje ngjan me atë të Ministrisë së Brendshme, por unë nuk e kam thënë këtë atëherë, sepse nuk doja t’i bëja dëm. Mund të thosha që mendimet e veta ai i vinte zakonisht në gojën e personazheve negative. Marrim disa thënie të priftit tek “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”: “këta do të përpëliten si shqiponjat që kanë si simbol, në kreshtat e maleve të tyre”, apo “këta mund të mposhten vetëm përmes së bukurës”… E shumë të tjera. Por nuk mund të themi se Kadare ka qenë i persekutuar.
A ishte disident Kadareja?
Disidenca duhet të merret në kuptimin e saj të mirëfilltë, që do të thotë të kesh mendim të kundërt, por pa u shkëputur, ndryshe je kundërshtar. Pjetër Arbnori nuk ishte disident, ishte kundërshtar. Deri nga mesi i viteve ’70, nuk gjejmë element disidence në krijimtarinë e Kadaresë. Se ç’kishte ai në mendje, askush nuk mund ta dijë. Pas ’74-s, pas Plenumit IV, hasim elementë disidence, në format metaforike të përdorimit të subjekteve legjendare, historike, ku gjenden aludime brenda zbërthimit të metaforës. Mund t’ju përmend “Ura me tri harqe”, apo “Pashallëqet e mëdha”, tek përmbledhjet me tregime “Viti i mbrapshtë”, që është si një Kasandër për këtë shpërbërje kombëtare që po ndodh. Letërsia përmes intuitës së shkrimtarëve u paraprin proceseve.
Thatë se e keni shoqëruar krijimtarinë e Kadaresë deri në vitet ’90, po më pas? Ç’mendoni për krijimtarinë e mëvonshme?
E kam thënë edhe më parë, që kristali i veprave të Kadaresë është “Kronikë në gur”, sepse është frazë dhe jetë. Me një kthjelltësi të madhe, me material jetësor në çdo fjalë. Jam munduar ta ndjek veprën e tij. Njoh më së shumti publicistikën, por edhe veprat e tjera. Përshtypja e përgjithshme është që ka një vërtitje në një rreth vicioz tematik antikomunist, që nuk e ka lejuar të japë ide dhe mesazhe të rëndësishme, si në veprat e mëparshme dhe nga pikëpamja e strukturave dhe mjeteve shprehëse ka një përsëritje, një lloj loje me “ishte apo s’ishte”, me alarmin e brendshëm. Këto janë marifete stilistike të përsëritura.

Festivali 11, RAI: Plagjiaturë
Një nga dëshmitarët e kohës, kritiku Razi Brahimi tregon edhe për Festivalin e 11-të, për të cilin flitet shumë, por që sipas tij spekulohet. “Flitet shumë për festivalin e 11-të, aq sa është kthyer në një avaz. Së pari duhet të dimë se i pari që e ka kritikuar Festivalin e 11-të ka qenë RAI, duke e quajtur një plagjiaturë. Dha një sekuencë 30-sekondëshe, duke thënë se nuk kishte asgjë kombëtare dhe se ishte një kopje e festivalit të muzikës italiane, Sanremo. Një rol shumë të madh në organizimin e festivalit, që mori në qafë sa e sa njerëz, ishte Fadil Paçrami. Atë as e shajnë, por as e lëvdojnë pse bëri këtë festival. E kam njohur Todi Lubonjën, pinim kafe deri vonë bashkë dhe ia njihja tipin liberal, deri në lënien e përgjegjësive të tjerëve. Kurse Fadili ishte ambicioz dhe donte ta kishte artin si domen të vetin (Mbylli portat, duke thënë se po të marrim vërejtje pa filluar “do e mbytin foshnjën në djep”). Të nesërmen e festivalit kam takuar Thoma Dajlanin dhe Mantho Balën (zëvendësministri i Arsimit dhe i Kulturës së viteve ’70-të), të cilët më thonë se e kishin ndjekur festivalin nga shtëpia, sepse nuk kishin marrë ftesa. Më thanë se kishin ngritur një ekip kontrolli në TOB, të cilin Fadili e kishte dëbuar, duke u thënë se nuk i lejonte të ndërhynin. Më kujtohet t’u kem thënë se: “secili duhet të luftojë për kompetencat e veta”, por ata nuk guxonin të konfrontoheshin me Fadilin”.